شماره دندانها در دندانپزشکی چیست؟ راهنمای ساده شناخت دندانها
شماره دندانها روشی استاندارد برای مشخص کردن دقیق جای هر دندان در دهان است؛ بهطوری که دندانپزشک، دستیار یا آزمایشگاه بدون توضیح طولانی متوجه شود درباره کدام دندان صحبت میشود. در سیستم بینالمللی FDI، هر دندان دائمی یک کد دو رقمی دارد: رقم اول محل دندان در یکی از چهار بخش دهان را مشخص میکند و رقم دوم نشان میدهد دندان از خط وسط صورت چندمین دندان است. برای مثال، دندان ۱۱ پیشین مرکزی فک بالا سمت راست و دندان ۳۶ اولین آسیای بزرگ فک پایین سمت چپ است. دندانهای عقل نیز در این سیستم شمارههای ۱۸، ۲۸، ۳۸ و ۴۸ دارند.
| موضوع | پاسخ کوتاه |
|---|---|
| تعداد دندانهای شیری | ۲۰ دندان |
| تعداد دندانهای دائمی | ۳۲ دندان با احتساب چهار دندان عقل |
| سیستم بینالمللی رایج | FDI یا ISO 3950 |
| شماره دندانهای فک بالا | ۱۱ تا ۱۸ و ۲۱ تا ۲۸ |
| شماره دندانهای فک پایین | ۳۱ تا ۳۸ و ۴۱ تا ۴۸ |
| شماره دندان عقل | ۱۸، ۲۸، ۳۸ و ۴۸ در FDI |
| روش تشخیص کد FDI | رقم اول = ربع دهان؛ رقم دوم = جای دندان از خط وسط |
| سیستم متداول آمریکا | Universal؛ اعداد ۱ تا ۳۲ |
اصلاً چرا دندانها شماره دارند؟
تصور کنید دندانپزشک بخواهد در پرونده بنویسد: «آسیای بزرگ اول سمت چپ فک پایین بیمار نیاز به درمان دارد.» توضیح قابلفهمی است، اما برای ثبت مکرر اطلاعات، تهیه رادیوگرافی، ارسال پرونده یا هماهنگی میان اعضای تیم درمان طولانی و مستعد خطاست.
شماره گذاری دندانها این مشکل را حل میکند. هر موقعیت دندانی یک شناسه مشخص دارد و به همین دلیل عبارتی مانند «دندان ۳۶» میتواند اطلاعات محل دندان را در دو رقم منتقل کند. این شمارهها خودشان نشانه بیماری، شدت پوسیدگی یا نوع درمان نیستند. مثلاً «۳۶» به معنای دندان عصبکشیشده یا پوسیده نیست؛ فقط مشخص میکند درباره کدام دندان صحبت میکنیم.
نکته مهم دیگر این است که یک سیستم شماره گذاری دندانها واحد در تمام دنیا استفاده نمیشود. FDI، Universal و Palmer از شناختهشدهترین روشها هستند. به همین دلیل دیدن یک عدد بدون دانستن سیستم مورد استفاده گاهی میتواند گمراهکننده باشد. انجمن دندانپزشکی آمریکا نیز وجود سیستمهای Universal، International و Palmer را در منابع تخصصی خود ذکر میکند.
انسان چند دندان دارد؟
برای فهم بهتر جدول شماره دندانها، ابتدا باید بدانیم در هر مرحله از زندگی چه تعداد دندان داریم. انسان در طول زندگی دو مجموعه اصلی دندان دارد: دندانهای شیری و دندانهای دائمی. منابع علمی نمایهشده در PubMed تعداد معمول دندانها را ۲۰ دندان شیری و ۳۲ دندان دائمی اعلام میکنند. ۳۲ دندان دائمی شامل این موارد است:
- ۸ دندان پیشین
- ۴ دندان نیش
- ۸ دندان آسیای کوچک یا پرمولر
- ۱۲ دندان آسیای بزرگ یا مولر، با احتساب ۴ دندان عقل
البته قرار نیست همه افراد بزرگسال الزاماً ۳۲ دندان قابل مشاهده در دهان داشته باشند. ممکن است دندان عقل هنوز رویش پیدا نکرده باشد، نهفته باشد، قبلاً کشیده شده باشد یا فرد بعضی دندانها را به دلایل دیگری از دست داده باشد. بنابراین عدد ۳۲ تعداد کامل دندانهای دائمی در الگوی معمول دندانی است، نه لزوماً تعداد دندانهای موجود در دهان هر فرد.
سیستم FDI چگونه شماره دندانها را مشخص میکند؟
یکی از سادهترین روشها برای فهم شماره دندان در دندانپزشکی، یادگیری منطق FDI است. این سیستم در استاندارد ISO 3950 بهصورت یک روش دو رقمی برای مشخص کردن دندان و نواحی حفره دهان تعریف شده است. همانطور که در توضیح سازمان بینالمللی استانداردسازی (ISO) آمده است:
«این استاندارد سیستمی برای نامگذاری دندانها یا نواحی حفره دهان با استفاده از دو رقم ارائه میکند.»
منطق آن پیچیده نیست. دهان را به چهار ربع تقسیم کنید:
ربع ۱: فک بالا، سمت راست بیمار
ربع ۲: فک بالا، سمت چپ بیمار
ربع ۳: فک پایین، سمت چپ بیمار
ربع ۴: فک پایین، سمت راست بیمار
تأکید روی واژه «بیمار» مهم است. راست و چپ از دید خود فرد تعیین میشود، نه از دید کسی که روبهروی او ایستاده است. بعد از مشخص شدن ربع، دندانهای دائمی از خط وسط صورت به سمت عقب از ۱ تا ۸ شماره میگیرند:
| رقم دوم | نوع دندان |
|---|---|
| ۱ | دندان پیشین مرکزی |
| ۲ | دندان پیشین جانبی |
| ۳ | دندان نیش |
| ۴ | آسیای کوچک اول |
| ۵ | آسیای کوچک دوم |
| ۶ | آسیای بزرگ اول |
| ۷ | آسیای بزرگ دوم |
| ۸ | آسیای بزرگ سوم یا دندان عقل |
در نتیجه برای شناسایی هر دندان فقط باید «ربع + جای دندان» را کنار هم قرار دهید. این منطق در منابع علمی مربوط به سیستم FDI نیز به همین شکل تشریح شده است.
چند مثال ساده
- دندان ۱۱:
رقم ۱ اول یعنی فک بالا سمت راست و رقم ۱ دوم یعنی اولین دندان از خط وسط؛ پس منظور دندان پیشین مرکزی بالا سمت راست است. - دندان ۲۳:
عدد ۲ یعنی فک بالا سمت چپ و ۳ یعنی سومین دندان از خط وسط؛ یعنی نیش فک بالا سمت چپ. - دندان ۳۶:
۳ یعنی فک پایین سمت چپ و ۶ یعنی ششمین دندان؛ یعنی آسیای بزرگ اول پایین سمت چپ. - دندان ۴۵:
۴ یعنی پایین سمت راست و ۵ یعنی آسیای کوچک دوم.
در مکالمات تخصصی، کدهای FDI معمولاً به شکل دو رقم جدا از هم درک میشوند؛ برای نمونه ۲۶ یعنی «دو-شش»، نه عدد ریاضی بیستوشش. منابع تخصصی مربوط به FDI نیز بر خواندن کد بهصورت دو جزء تأکید دارند.
جدول شماره دندانهای دائمی
جدول زیر یکی از کاربردیترین روشها برای پیدا کردن سریع شماره دندانهای دائمی است:
| نوع دندان | بالا راست | بالا چپ | پایین چپ | پایین راست |
|---|---|---|---|---|
| پیشین مرکزی | ۱۱ | ۲۱ | ۳۱ | ۴۱ |
| پیشین جانبی | ۱۲ | ۲۲ | ۳۲ | ۴۲ |
| نیش | ۱۳ | ۲۳ | ۳۳ | ۴۳ |
| آسیای کوچک اول | ۱۴ | ۲۴ | ۳۴ | ۴۴ |
| آسیای کوچک دوم | ۱۵ | ۲۵ | ۳۵ | ۴۵ |
| آسیای بزرگ اول | ۱۶ | ۲۶ | ۳۶ | ۴۶ |
| آسیای بزرگ دوم | ۱۷ | ۲۷ | ۳۷ | ۴۷ |
| آسیای بزرگ سوم یا عقل | ۱۸ | ۲۸ | ۳۸ | ۴۸ |
یک روش خوب برای حفظ جدول این است که به جای حفظ کردن ۳۲ عدد، تنها چهار عدد مربوط به ربعها و ترتیب ۱ تا ۸ دندانها را یاد بگیرید.
شماره دندانهای فک بالا چیست؟
در شماره دندانهای فک بالا، دو ربع اول سیستم FDI استفاده میشود.
سمت راست فک بالای بیمار با عدد ۱ آغاز میشود:
۱۱، ۱۲، ۱۳، ۱۴، ۱۵، ۱۶، ۱۷ و ۱۸
سمت چپ فک بالا با عدد ۲ مشخص میشود:
۲۱، ۲۲، ۲۳، ۲۴، ۲۵، ۲۶، ۲۷ و ۲۸
پس چهار دندان جلویی اصلی فک بالا شمارههای ۱۱، ۱۲، ۲۱ و ۲۲ دارند. دندانهای نیش بالا ۱۳ و ۲۳ هستند و اولین مولرهای دائمی بالا نیز ۱۶ و ۲۶ محسوب میشوند.
این شیوه کمک میکند حتی بدون دیدن تصویر دندان، از روی دو رقم حدود موقعیت آن را مشخص کنید.
شماره دندانهای فک پایین چگونه است؟
در فک پایین، ربعهای ۳ و ۴ را داریم.
سمت چپ فک پایین:
۳۱، ۳۲، ۳۳، ۳۴، ۳۵، ۳۶، ۳۷ و ۳۸
سمت راست فک پایین:
۴۱، ۴۲، ۴۳، ۴۴، ۴۵، ۴۶، ۴۷ و ۴۸
در نتیجه ۳۱ و ۴۱ دندانهای پیشین مرکزی پایین هستند و ۳۸ و ۴۸ به دندانهای عقل پایین اشاره میکنند.
یکی از اشتباههای رایج هنگام نگاه کردن به عکس پانورامیک یا نمودار دندانی، جابهجا گرفتن راست و چپ است. همیشه باید جهت را نسبت به خود بیمار در نظر گرفت.
شماره دندان عقل چند است؟
پرسش درباره شماره دندان عقل بسیار رایج است، بهویژه زمانی که بیمار برای بررسی جراحی یا رادیوگرافی پانورامیک مراجعه میکند.
در سیستم FDI چهار دندان عقل چنین شمارهگذاری میشوند:
- ۱۸: دندان عقل فک بالا سمت راست
- ۲۸: دندان عقل فک بالا سمت چپ
- ۳۸: دندان عقل فک پایین سمت چپ
- ۴۸: دندان عقل فک پایین سمت راست
دلیل تمام شدن این شمارهها به عدد ۸ نیز روشن است: دندان عقل یا مولر سوم، هشتمین دندان دائمی از خط وسط در هر ربع است.
مثلاً وقتی در پرونده نوشته شده «بررسی وضعیت ۴۸»، منظور بررسی دندان عقل پایین سمت راست است، نه چهلوهشتمین دندان انسان.
سیستم Universal؛ چرا بعضی جاها شمارهها از ۱ تا ۳۲ هستند؟
ممکن است در یک سایت یا پرونده خارجی ببینید که شماره دندانها از ۱ تا ۳۲ نوشته شده است. این الزاماً اشتباه نیست؛ احتمالاً سیستم Universal استفاده شده است. سیستم Universal یا National بیشتر در ایالات متحده کاربرد دارد. انجمن دندانپزشکی آمریکا اعلام میکند که در این سیستم، دندانهای دائمی از شماره ۱ تا ۳۲ و دندانهای شیری با حروف A تا T مشخص میشوند.
شمارش دندانهای دائمی از دندان عقل فک بالا سمت راست، یعنی شماره ۱، آغاز میشود. مسیر روی قوس فک بالا ادامه پیدا میکند تا دندان عقل بالا سمت چپ که شماره ۱۶ است. سپس شمارش به فک پایین میرود؛ دندان عقل پایین سمت چپ شماره ۱۷ میشود و در نهایت دندان عقل پایین سمت راست شماره ۳۲ است.
بنابراین:
| محل دندان عقل | FDI | Universal |
|---|---|---|
| بالا راست | ۱۸ | ۱ |
| بالا چپ | ۲۸ | ۱۶ |
| پایین چپ | ۳۸ | ۱۷ |
| پایین راست | ۴۸ | ۳۲ |
این تفاوت اهمیت زیادی دارد. برای مثال دندان ۱۴ در FDI آسیای کوچک اول بالا سمت راست است، در حالی که شماره ۱۴ در Universal به آسیای بزرگ اول بالا سمت چپ اشاره میکند. پس اگر شمارهای را از پرونده، مقاله یا دندانپزشک دریافت کردهاید، قبل از تفسیر آن باید بدانید کدام سیستم شمارهگذاری استفاده شده است.
سیستم پالمر چیست؟
Palmer یا Zsigmondy-Palmer سومین روش شناختهشده برای تعیین موقعیت دندانهاست. در این روش نیز هر ربع دهان جدا میشود و دندان دائمی از خط وسط با اعداد ۱ تا ۸ مشخص میشود، اما برای تعیین ربع از علامتهای زاویهای مخصوص استفاده میشود. در نسخههای متنی، گاهی از اختصارهایی مانند UR برای بالا راست، UL برای بالا چپ، LR برای پایین راست و LL برای پایین چپ استفاده میشود.
مزیت پالمر این است که ارتباط شماره با موقعیت دندان نسبتاً قابلفهم باقی میماند، اما نمایش علامتهای ربع در بعضی سیستمهای کامپیوتری میتواند دشوارتر از کد دو رقمی FDI باشد. برای یک بیمار معمولاً لازم نیست نمادهای پالمر را حفظ کند. دانستن اینکه چند سیستم شماره گذاری دندانها وجود دارد، مهمتر از حفظ جزئیات همه آنهاست.
شمارهگذاری دندانهای شیری چگونه است؟
سیستم FDI برای دندانهای شیری نیز کاربرد دارد؛ با این تفاوت که رقم اول ربع از ۵ تا ۸ است:
- ۵: فک بالا سمت راست
- ۶: فک بالا سمت چپ
- ۷: فک پایین سمت چپ
- ۸: فک پایین سمت راست
در هر ربع دندان شیری فقط پنج دندان وجود دارد؛ بنابراین رقم دوم از ۱ تا ۵ ادامه پیدا میکند. به این ترتیب:
۵۱: پیشین مرکزی شیری بالا راست
۶۱: پیشین مرکزی شیری بالا چپ
۷۱: پیشین مرکزی شیری پایین چپ
۸۱: پیشین مرکزی شیری پایین راست
همچنین دومین مولر شیری در چهار ربع بهترتیب ۵۵، ۶۵، ۷۵ و ۸۵ است. دندانهای شیری پرمولر یا آسیای کوچک ندارند؛ در هر ربع دو دندان پیشین، یک نیش و دو مولر وجود دارد که در مجموع تعداد دندانهای شیری را به ۲۰ میرساند.
تفاوت «دندان ۶» با «دندان ۱۶ یا ۲۶» چیست؟
در گفتگوهای روزمره دندانپزشکی ممکن است عبارتهایی مانند «دندان شش» یا «دندان هفت» شنیده شود. این تعبیر معمولاً به جایگاه دندان از خط وسط اشاره دارد، نه کد کامل FDI. «دندان ۶» بهصورت کلی یعنی اولین آسیای بزرگ دائمی؛ اما چهار دندان ۶ در دهان وجود دارد:
۱۶، ۲۶، ۳۶ و ۴۶
به همین ترتیب چهار «دندان ۷» داریم و چهار «دندان ۸» که همان دندانهای عقل هستند. برای ثبت دقیق در پرونده باید سمت و فک نیز معلوم باشد؛ به همین دلیل سیستم FDI دو رقم دارد. گفتن «دندان ۶» برای یک گفتوگوی ساده ممکن است کافی باشد، اما «دندان ۳۶» موقعیت را بدون ابهام مشخص میکند.
چگونه شماره یک دندان را در چند ثانیه پیدا کنیم؟
برای دندان دائمی در سیستم FDI این مسیر کوتاه کافی است:
- مشخص کنید دندان در فک بالا است یا پایین.
- سمت راست یا چپ بیمار را تعیین کنید.
- از روی این دو اطلاعات، ربع ۱، ۲، ۳ یا ۴ را پیدا کنید.
- از دندان پیشین مرکزی به سمت عقب بشمارید.
- عدد ربع و شماره دندان را کنار هم قرار دهید.
مثلاً دندانی در فک پایین، سمت راست، ششمین موقعیت از خط وسط داریم:
پایین راست = ۴
ششمین دندان = ۶
پس کد آن ۴۶ است.
این روش بسیار مطمئنتر از حفظ کردن تکتک شمارههاست.
چند اشتباه رایج هنگام خواندن جدول شماره دندانها
- اولین اشتباه، در نظر گرفتن راست و چپ از دید فردی است که روبهروی بیمار ایستاده؛ در حالی که سمتها همیشه نسبت به خود بیمار تعریف میشوند.
- اشتباه دوم، یکی دانستن FDI و Universal است. یک عدد در این دو سیستم میتواند به دو دندان کاملاً متفاوت اشاره کند.
- اشتباه سوم این است که کد دو رقمی FDI مانند یک عدد معمولی تفسیر شود. مثلاً ۳۸ به معنای «سیوهشتمین دندان» نیست؛ ۳ موقعیت ربع و ۸ جای دندان در آن ربع را نشان میدهد.
- اشتباه دیگر، تصور وجود ۳۲ دندان در دهان همه بزرگسالان است. دندان عقل ممکن است رویش نیافته یا قبلاً خارج شده باشد و بعضی افراد نیز به دلایل مختلف تعداد دندان متفاوتی داشته باشند.
پرسشهای رایج درباره شماره دندان در دندانپزشکی
شماره دندان جلو چند است؟
در سیستم FDI، دندانهای پیشین مرکزی دائمی شمارههای ۱۱، ۲۱، ۳۱ و ۴۱ دارند. پیشینهای جانبی نیز ۱۲، ۲۲، ۳۲ و ۴۲ هستند.
دندان شماره ۶ کدام است؟
منظور از «دندان ۶» معمولاً اولین آسیای بزرگ دائمی است. کد کامل این دندان با توجه به محل آن میتواند ۱۶، ۲۶، ۳۶ یا ۴۶ باشد.
شماره دندان نیش چیست؟
دندان نیش سومین دندان از خط وسط است؛ بنابراین نیشهای دائمی شمارههای ۱۳، ۲۳، ۳۳ و ۴۳ دارند.
دندان ۴۸ کجاست؟
در سیستم FDI، دندان ۴۸ همان دندان عقل فک پایین سمت راست بیمار است.
دندان ۳۶ کدام دندان است؟
۳۶ اولین آسیای بزرگ دائمی فک پایین سمت چپ است. رقم ۳ ربع پایین چپ و رقم ۶ موقعیت اولین مولر را مشخص میکند.
آیا شماره دندان در همه کشورها یکسان است؟
خیر. FDI در بسیاری از کشورها استفاده میشود، در حالی که Universal بهویژه در آمریکا رایج است و Palmer نیز همچنان در بخشهایی از دندانپزشکی کاربرد دارد. ADA سیستم Universal را رایجترین سیستم در میان متخصصان دندانپزشکی آمریکا معرفی میکند.
از دو رقم ساده تا نقشه کامل دهان
شناخت شماره دندانها زمانی ساده میشود که به جای حفظ کردن دهها عدد، منطق سیستم را بفهمیم. در FDI رقم اول آدرس کلی دندان را میدهد و رقم دوم جای آن را از خط وسط مشخص میکند. با همین قاعده میتوان فهمید ۱۱ یک دندان جلویی بالا، ۳۶ یک مولر پایین و ۴۸ دندان عقل پایین راست است.
این دانش هنگام خواندن پرونده، بررسی نسخه دندانپزشکی، صحبت درباره رادیوگرافی یا فهمیدن توضیحات دندانپزشک کاربردی است. مهمترین نکته نیز این است که شماره بدون نام سیستم همیشه کافی نیست؛ FDI و Universal از اعداد مشابه برای موقعیتهای متفاوت استفاده میکنند. وقتی سیستم مشخص باشد، مجموعهای که در ابتدا شبیه کدهای پیچیده به نظر میرسد، عملاً به یک نقشه منظم و قابلفهم از دهان تبدیل میشود.