ریشه دندان عقل چه تفاوتی با دندان‌های دیگر دارد و چرا اهمیت دارد؟

ریشه دندان عقل برخلاف تصور رایج، تعداد و شکل ثابتی ندارد. دندان عقل پایین اغلب دو ریشه و دندان عقل بالا اغلب سه ریشه دارد، اما ریشه‌ها ممکن است به هم جوش خورده، خمیده، کوتاه، بلند، مخروطی یا دارای تعداد متفاوتی باشند. این تنوع آناتومیک مهم است، چون شکل ریشه، عمق نهفتگی و فاصله آن از عصب فک پایین یا سینوس فک بالا می‌تواند روی دشواری کشیدن دندان عقل و انتخاب روش جراحی اثر بگذارد. به همین دلیل دندانپزشک پیش از جراحی فقط تاج دندان را بررسی نمی‌کند؛ تصویر رادیوگرافی برای شناخت مسیر و شکل ریشه‌ها و ارتباط آنها با ساختارهای اطراف اهمیت زیادی دارد.

ریشه دندان عقل چند تاست؟

برای سؤال ریشه دندان عقل چند تاست نمی‌توان یک عدد را به همه افراد تعمیم داد. دندان‌های عقل یا مولرهای سوم، از نظر آناتومی ریشه جزو متغیرترین دندان‌های دائمی محسوب می‌شوند.

یک مطالعه روی بیش از هزار دندان عقل گزارش کرد که بیشتر دندان‌های عقل فک بالا سه ریشه و بیشتر دندان‌های عقل فک پایین دو ریشه داشتند؛ بااین‌حال نمونه‌های یک، سه، چهار و حتی در دندان‌های بالا پنج‌ریشه‌ای نیز مشاهده شده‌اند.

مطالعات روی جمعیت‌های مختلف نیز درصدهای متفاوتی گزارش کرده‌اند. برای نمونه، در یک پژوهش انجام‌شده روی دندان‌های عقل پایین در جمعیت ایرانی، ۷۳ درصد دندان‌ها دو ریشه و ۲۱ درصد یک ریشه داشتند. در یک مطالعه CBCT دیگر، حدود ۷۳ درصد دندان‌های عقل پایین دو ریشه داشتند. این تفاوت اعداد نشان می‌دهد ژنتیک، جمعیت مورد مطالعه و روش بررسی می‌توانند روی آمارها اثر بگذارند و نباید این درصدها را برای یک بیمار خاص پیش‌بینی قطعی دانست. بنابراین «دو ریشه داشتن دندان عقل پایین» یک الگوی رایج است، نه یک قانون.

شکل ریشه دندان عقل چه تفاوتی با دندان‌های دیگر دارد؟

مهم‌ترین ویژگی شکل ریشه دندان عقل، تنوع زیاد آن است. در یک فرد ممکن است ریشه‌ها نسبتاً مستقیم و به هم نزدیک باشند؛ در فرد دیگری دو ریشه کاملاً از یکدیگر جدا شوند یا انتهای آنها انحنای قابل توجهی داشته باشد.

گاهی نیز چند ریشه به یکدیگر جوش می‌خورند و در تصویر ظاهری تقریباً مخروطی ایجاد می‌کنند. در برخی دندان‌ها کانال‌های داخلی ریشه نیز الگوهای پیچیده‌تری دارند. مطالعات آناتومیک به همین دلیل ساختار کانال دندان عقل را «متغیر» توصیف کرده‌اند.

این تفاوت‌ها هنگام جراحی دندانپزشکی اهمیت عملی پیدا می‌کنند. برای مثال، یک ریشه نسبتاً مخروطی و مستقیم ممکن است مسیر خروج ساده‌تری داشته باشد، درحالی‌که ریشه‌های بسیار واگرا یا خمیده ممکن است هنگام خارج کردن دندان به برنامه‌ریزی یا تقسیم کردن دندان به قطعات کوچک‌تر نیاز داشته باشند.

اما شکل ریشه تنها عامل تعیین‌کننده سختی عمل نیست. مرور نظام‌مند مطالعات جراحی دندان عقل نشان داده است که عمق نهفتگی، زاویه دندان، ارتباط با دندان دوم، شکل ریشه، نزدیکی به عصب یا سینوس و عوامل مربوط به تکنیک جراحی همگی می‌توانند بر دشواری عمل اثر داشته باشند.

ریشه دندان عقل نهفته چه ویژگی خاصی دارد؟

اصطلاح ریشه دندان عقل نهفته به نوع خاصی از ریشه اشاره نمی‌کند. «نهفته» بودن یعنی دندان نتوانسته در موقعیت طبیعی خود به‌طور کامل وارد دهان شود و بخشی یا تمام آن در استخوان یا زیر لثه باقی مانده است. دندان عقل نهفته ممکن است:

• عمودی باشد اما فضای کافی برای رویش نداشته باشد؛
• به سمت دندان دوم متمایل باشد؛
• تقریباً افقی قرار گرفته باشد؛
• به سمت عقب زاویه داشته باشد؛
• یا در عمق بیشتری از استخوان قرار گرفته باشد.

در هر یک از این حالت‌ها، شکل و جهت ریشه اهمیت پیدا می‌کند. ریشه‌ای که انحنای زیادی دارد یا در موقعیت نامطلوبی نسبت به ساختارهای اطراف قرار گرفته، می‌تواند خارج کردن دندان را پیچیده‌تر کند.

مطالعات بررسی دشواری جراحی نیز نشان داده‌اند که نهفتگی عمیق، زاویه نامناسب، شکل نامطلوب ریشه و نزدیکی به کانال عصب از عواملی هستند که ممکن است زمان و دشواری جراحی دندان عقل پایین را افزایش دهند.

منظور از ریشه دندان عقل نزدیک عصب چیست؟

عبارت ریشه دندان عقل نزدیک عصب معمولاً درباره دندان عقل فک پایین به کار می‌رود. در داخل استخوان فک پایین کانالی وجود دارد که عصب آلوئولار تحتانی از آن عبور می‌کند. این عصب در حس لب پایین، چانه و دندان‌های پایین نقش دارد. ریشه‌های دندان عقل پایین در بعضی افراد فاصله مناسبی از این کانال دارند و در برخی دیگر بسیار نزدیک آن قرار گرفته‌اند.

این نزدیکی به معنی آن نیست که ریشه حتماً به عصب چسبیده یا جراحی حتماً موجب آسیب عصبی می‌شود. موضوع اصلی این است که هرچه ارتباط آناتومیک نزدیک‌تر باشد، برنامه‌ریزی جراحی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. همان‌طور که در وایت‌پیپر انجمن جراحان دهان و فک و صورت آمریکا (AAOMS) اشاره شده است:

«تصویربرداری امکان بررسی آناتومی ریشه و ارتباط دندان با ساختارهای مهم اطراف را فراهم می‌کند.»

AAOMS از جمله این ساختارها به عصب آلوئولار تحتانی، دندان مولر دوم و سینوس فک بالا اشاره می‌کند.

جراحی دندان عقل نهفته روی عصب واقعاً یعنی چه؟

اصطلاح جراحی دندان عقل نهفته روی عصب اصطلاح دقیق آناتومیک نیست، اما در زبان روزمره معمولاً برای دندان عقلی استفاده می‌شود که ریشه‌های آن در عکس ارتباط نزدیکی با کانال عصب فک پایین دارند.

در چنین شرایطی اولین قدم ارزیابی دقیق تصویر است؛ نه این نتیجه‌گیری که دندان قابل جراحی نیست.

یکی از گزینه‌هایی که در برخی دندان‌های عقل پایین پرخطر بررسی می‌شود کورونکتومی (Coronectomy) است. در این روش تاج دندان برداشته می‌شود اما بخشی از ریشه که ارتباط نزدیکی با عصب دارد در استخوان باقی می‌ماند.

این روش برای همه دندان‌های عقل مناسب نیست. برای نمونه، وضعیت سلامت ریشه، وجود پوسیدگی یا عفونت و سایر شرایط دندان بر امکان انجام آن اثر دارند. منابع جراحی دهان نیز کورونکتومی را برای برخی موارد منتخب با ارتباط نزدیک ریشه و عصب مطرح می‌کنند.

عکس دندان عقل چه چیزی درباره ریشه نشان می‌دهد؟

یک عکس دندان عقل می‌تواند اطلاعات بسیار بیشتری از صرفاً وجود یا عدم وجود دندان ارائه کند. در بررسی قبل از جراحی، دندانپزشک یا جراح می‌تواند مواردی مانند تعداد تقریبی ریشه‌ها، جهت آنها، میزان نهفتگی، زاویه دندان و ارتباط با ساختمان‌های مجاور را بررسی کند. یکی از تصاویر رایج، رادیوگرافی پانورامیک یا OPG است که هر دو فک و دندان‌های عقل را در یک تصویر نشان می‌دهد. در بسیاری از بیماران همین تصویر در کنار معاینه برای برنامه‌ریزی اولیه کافی است.

آیا برای ریشه نزدیک عصب حتماً CBCT لازم است؟

خیر. یکی از برداشت‌های اشتباه این است که هر دندان عقل پایین باید قبل از جراحی CBCT داشته باشد. CBCT تصویر سه‌بعدی ایجاد می‌کند و در برخی موارد می‌تواند موقعیت عصب و ریشه را از جهت‌های مختلف نشان دهد. بااین‌حال، به دلیل دوز پرتو بیشتر نسبت به تصاویر معمول و هزینه اضافی، استفاده روتین آن برای همه دندان‌های عقل توصیه نمی‌شود.

موضع‌نامه آکادمی اروپایی رادیولوژی دندان و فک و صورت (EADMFR) نتیجه گرفته است که CBCT نباید به شکل روتین پیش از کشیدن دندان عقل پایین انجام شود و زمانی باید استفاده شود که جراح درباره مورد مشخصی سؤال بالینی داشته باشد که تصاویر پانورامیک یا داخل‌دهانی قادر به پاسخ‌گویی به آن نیستند. به همین دلیل مشاهده هم‌پوشانی عصب و ریشه در یک عکس اینترنتی یا حتی رادیوگرافی بدون تفسیر تخصصی، به‌تنهایی نمی‌تواند مشخص کند که چه نوع تصویربرداری دیگری لازم است.

چرا دندان عقل فک پایین بیشتر با بحث عصب مطرح می‌شود؟

هنگام صحبت از دندان عقل فک پایین، دو عصب مهم در جراحی مطرح هستند. عصب آلوئولار تحتانی از داخل استخوان فک پایین عبور می‌کند و ارتباط آن با ریشه‌ها در تصویربرداری بررسی می‌شود. آسیب این عصب می‌تواند باعث بی‌حسی، گزگز یا تغییر حس در لب پایین و چانه شود.

عصب لینگوال یا زبانی نیز در نزدیکی ناحیه دندان عقل پایین قرار دارد، اما مسیر آن با عصب آلوئولار تحتانی متفاوت است و در بافت سمت زبانی این ناحیه عبور می‌کند. آسیب آن می‌تواند حس زبان و گاهی چشایی را تحت تأثیر قرار دهد. منابع مراکز جراحی NHS نیز تأکید می‌کنند که نزدیکی دندان عقل پایین به این اعصاب می‌تواند در برخی بیماران احتمال تغییر موقت یا به‌ندرت پایدار حس را افزایش دهد. میزان خطر برای همه بیماران یکسان نیست و به موقعیت واقعی دندان و روش جراحی بستگی دارد. اگر پس از برطرف شدن اثر بی‌حسی جراحی، بی‌حسی یا تغییر حس غیرمنتظره و ماندگار در لب، چانه یا زبان وجود داشته باشد، اطلاع دادن به دندانپزشک یا جراح اهمیت دارد.

کشیدن دندان عقل بالا راحت‌تره یا پایین؟

برای سؤال کشیدن دندان عقل بالا راحت‌تره یا پایین پاسخ عمومی این است که دندان‌های عقل بالا در بسیاری از موارد آسان‌تر از دندان‌های عقل پایین خارج می‌شوند؛ اما این قاعده برای تک‌تک بیماران صادق نیست. یک مرور علمی درباره جراحی دندان عقل بالا نیز اشاره می‌کند که مولرهای سوم فک بالا در مجموع معمولاً دشواری کمتری نسبت به دندان‌های عقل پایین دارند.

دندان عقل پایین ممکن است عمیق‌تر در استخوان قرار گرفته باشد، استخوان فک پایین متراکم‌تر است و ارتباط با کانال عصب نیز باید بررسی شود. بااین‌حال دندان عقل بالا مشکلات خاص خودش را دارد. ریشه دندان عقل بالا ممکن است نزدیک سینوس ماگزیلا باشد. ریشه‌های بلند، واگرا یا موقعیت نامناسب دندان می‌توانند خارج کردن آن را دشوار کنند و یکی از عوارض بالقوه نیز ایجاد ارتباط بین دهان و سینوس است. پس «بالا آسان، پایین سخت» بیشتر یک روند کلی است تا قانونی برای پیش‌بینی جراحی یک فرد.

آیا ریشه خمیده ممکن است هنگام کشیدن بشکند؟

بله، شکستن بخشی از ریشه هنگام کشیدن دندان می‌تواند رخ دهد، به‌خصوص اگر ریشه بسیار باریک، بلند یا خمیده باشد. این اتفاق الزاماً به معنی اشتباه جراحی نیست. در بیشتر موارد جراح تلاش می‌کند قطعه ریشه را خارج کند، اما تصمیم درباره یک قطعه بسیار کوچک باید با توجه به موقعیت آن گرفته شود. اگر تلاش برای خارج کردن قطعه کوچک خطر بیشتری برای عصب فک پایین یا سینوس فک بالا ایجاد کند، در بعضی شرایط ممکن است جراح تصمیم بگیرد آن را باقی بگذارد. منابع NHS نیز این امکان را برای قطعات کوچک نزدیک عصب یا سینوس توضیح داده‌اند. این تصمیم کاملاً موردی است و نمی‌توان برای ریشه شکسته بدون عکس و معاینه توصیه واحدی ارائه کرد.

ریشه کامل دندان عقل همیشه باید خارج شود؟

در یک کشیدن معمول، هدف خارج کردن دندان و ریشه‌های آن است. بااین‌حال همان‌طور که در بحث کورونکتومی مشخص شد، در پزشکی همیشه «خارج کردن تمام ریشه به هر قیمتی» هدف نیست. اگر یک ریشه دندان عقل نزدیک عصب باشد، گاهی حفظ برنامه‌ریزی‌شده ریشه می‌تواند بخشی از روش درمانی انتخاب‌شده باشد. تفاوت مهمی بین کورونکتومی کنترل‌شده و شکستن ناخواسته ریشه وجود دارد.

در کورونکتومی، تصمیم از قبل و بر اساس شرایط بالینی و تصویر گرفته می‌شود. در مقابل، اگر ریشه هنگام کشیدن بشکند، جراح همان لحظه مزایا و خطرات تلاش برای خارج کردن قطعه باقی‌مانده را ارزیابی می‌کند.

چه چیزی واقعاً سختی جراحی دندان عقل را تعیین می‌کند؟

تعداد ریشه فقط یک قطعه از پازل است. برای پیش‌بینی دشواری جراحی دندان عقل مجموعه‌ای از عوامل باید کنار هم دیده شوند:

• تعداد، طول و انحنای ریشه‌ها؛
• میزان جوش‌خوردگی یا واگرایی ریشه‌ها؛
• عمق دندان در استخوان؛
• زاویه نهفتگی؛
• میزان استخوان روی تاج؛
• فاصله با دندان مولر دوم؛
• ارتباط دندان عقل پایین با کانال عصب؛
• ارتباط دندان عقل بالا با سینوس؛
• فضای دسترسی جراح؛
• و تکنیک و تجربه جراحی.

مرورهای نظام‌مند نیز تأیید کرده‌اند که عوامل آناتومیک، رادیوگرافیک و جراحی در کنار یکدیگر تعیین‌کننده سختی هستند و نمی‌توان صرفاً از روی «دو ریشه یا سه ریشه بودن» درباره آسان یا دشوار بودن عمل قضاوت کرد.