جرم دندان چیست و چرا با مسواک بهتنهایی پاک نمیشود؟
جرم دندان چیست؟ جرم یا تارتار، در واقع پلاک میکروبیای است که برای مدتی روی سطح دندان باقی مانده و در اثر جذب مواد معدنی موجود در بزاق، سخت و کلسیفیه شده است. پلاک تازه را میتوان با مسواکزدن صحیح و تمیز کردن فضای بین دندانها برداشت؛ اما وقتی این لایه سفت میشود، دیگر موهای مسواک توان جدا کردن آن از سطح دندان را ندارند. به همین دلیل، جرم ایجادشده معمولاً باید با ابزارهای حرفهای دندانپزشکی برداشته شود.
| موضوع | پاسخ کوتاه |
|---|---|
| جرم دندان چیست؟ | پلاک سخت و معدنیشده روی دندان |
| آیا جرم با مسواک پاک میشود؟ | خیر؛ جرم تشکیلشده به جرمگیری حرفهای نیاز دارد |
| پلاک با مسواک پاک میشود؟ | بله، اگر هنوز سخت و کلسیفیه نشده باشد |
| جرم چه اثری بر لثه دارد؟ | سطحی مناسب برای تجمع بیشتر پلاک ایجاد کرده و میتواند با التهاب لثه همراه شود |
| نشانههای قابل توجه | رسوب زرد یا قهوهای، خونریزی لثه، بوی بد دهان و التهاب |
| راه اصلی پیشگیری | مسواک صحیح، تمیز کردن بین دندانها و معاینات دورهای |
پلاک دندان همان جرم دندان نیست
یکی از اشتباههای رایج این است که «پلاک» و «جرم» یک چیز در نظر گرفته شوند. پلاک دندان لایهای نرم، چسبناک و حاوی میکروارگانیسمهاست که مرتب روی سطح دندان تشکیل میشود. حتی چند ساعت پس از تمیز کردن دهان، روند تشکیل بیوفیلم جدید آغاز میشود؛ بنابراین وجود پلاک پدیدهای طبیعی است، اما باقی ماندن آن برای مدت طولانی مشکل ایجاد میکند.
پلاک معمولاً بیرنگ یا کمرنگ است و همیشه با نگاه کردن به دندان قابل تشخیص نیست. اگر این لایه بهطور منظم با مسواک و وسایل تمیزکننده بیندندانی برداشته نشود، بخشی از آن به مرور سخت میشود و به جرم یا calculus تبدیل میشود. مؤسسه ملی تحقیقات دندان و صورت آمریکا نیز پلاک را لایهای چسبناک از باکتریها معرفی میکند که در صورت باقی ماندن روی دندان میتواند به جرم تبدیل شود.
تفاوت پلاک و جرم دندان در یک نگاه
| ویژگی | پلاک دندان | جرم دندان |
|---|---|---|
| بافت | نرم و چسبناک | سخت و چسبیده به دندان |
| رنگ | اغلب بیرنگ یا سفید مایل به زرد | زرد، کرم، قهوهای یا تیره |
| امکان حذف در خانه | معمولاً بله | خیر |
| روش حذف | مسواک و تمیز کردن بین دندانها | جرمگیری حرفهای |
| اثر بر لثه | میتواند التهاب ایجاد کند | تجمع پلاک در اطراف لثه را آسانتر میکند |
شناخت تفاوت پلاک و جرم دندان اهمیت عملی دارد. مسواک در پیشگیری از تشکیل جرم بسیار مؤثر است، اما از مسواک نمیتوان انتظار داشت رسوبی را که قبلاً معدنی و سخت شده است مانند یک لایه نرم جدا کند.
چرا جرم دندان با مسواک پاک نمیشود؟
پاسخ در ساختار فیزیکی جرم نهفته است. مواد معدنی موجود در بزاق میتوانند در پلاک باقیمانده رسوب کنند و آن را به لایهای سخت تبدیل کنند. این رسوب به سطح دندان میچسبد و برخلاف پلاک تازه، با فشار معمول مسواک جدا نمیشود. به گفته مؤسسه ملی تحقیقات دندان و صورت آمریکا (NIDCR):
«جرم با مسواک و نخ دندان برداشته نمیشود و باید توسط متخصص دندانپزشکی با ابزارهای مخصوص پاک شود.»
حتی استفاده از مسواک زبر یا فشار بیشتر راهحل مناسبی نیست. ساییدن شدید دندانها لزوماً جرم را جدا نمیکند و میتواند به بافت لثه یا سطح ریشههای در معرض دید آسیب بزند. هدف مسواک، کنترل پلاک نرم روزانه است؛ حذف رسوبات سخت وظیفه ابزارهای تخصصی جرمگیری است.
همین موضوع توضیح میدهد چرا فردی ممکن است هر روز مسواک بزند، اما همچنان در پشت دندانهای جلویی فک پایین یا بعضی نواحی نزدیک لثه رسوب سخت داشته باشد. کیفیت تکنیک مسواکزدن، تمیز کردن بین دندانها و شرایط فردی همگی بر میزان تجمع پلاک اثر دارند.
علت تشکیل جرم دندان چیست؟
علت تشکیل جرم دندان را نمیتوان فقط به خوردن شیرینی یا «ضعیف بودن دندان» نسبت داد. نقطه شروع، باقی ماندن پلاک روی سطوح دندان است. هر شرایطی که پاک کردن پلاک را دشوار کند، میتواند زمینه تجمع بیشتر آن را فراهم کند.
از عوامل مهم میتوان به این موارد اشاره کرد:
- مسواکزدن ناکامل یا نامنظم
- تمیز نکردن فضای بین دندانها
- شلوغی یا رویهمافتادگی دندانها
- وجود براکتهای ارتودنسی یا نواحی دشوار برای تمیز کردن
- استعمال دخانیات
- مراجعه نامنظم برای بررسی سلامت دهان و لثه
سیگار و سایر محصولات دخانی علاوه بر تأثیر منفی بر سلامت بافتهای نگهدارنده دندان، با خطر بیشتر بیماریهای پریودنتال ارتباط دارند. آکادمی پریودنتولوژی آمریکا نیز مصرف دخانیات را یکی از عوامل مهم خطر بیماری لثه معرفی میکند. البته میزان تشکیل جرم در همه افراد یکسان نیست. ترکیب بزاق، وضعیت دندانها، عادات بهداشتی و شرایط دهان میتوانند باعث شوند یک فرد سریعتر از فرد دیگر رسوب سخت تشکیل دهد.
جرم دندان و التهاب لثه چه ارتباطی دارند؟
مرز بین دندان و لثه یکی از نقاط مهم تجمع پلاک است. وقتی پلاک برای مدت کافی باقی بماند، باکتریهای موجود در آن میتوانند واکنش التهابی لثه را تحریک کنند. در این مرحله لثه ممکن است قرمز، متورم یا حساس شود و هنگام مسواک یا نخ دندان خونریزی کند.
جرم نیز سطحی زبر ایجاد میکند که کنترل پلاک اطراف آن دشوارتر است. به همین دلیل، جرم دندان و التهاب لثه اغلب در کنار یکدیگر دیده میشوند. خونریزی لثه هنگام مسواکزدن علامتی نیست که بهتر باشد با قطع مسواک نادیده گرفته شود؛ این نشانه میتواند نیاز به بررسی وضعیت لثه و روش رعایت بهداشت دهان را مطرح کند. NHS نیز قرمزی، تورم و خونریزی لثه را از علائم شایع بیماری لثه میداند.
اگر التهاب سطحی لثه درمان نشود و بیماری به بافتهای عمیقتر اطراف دندان گسترش پیدا کند، ممکن است پاکت پریودنتال، تحلیل استخوان و در مراحل پیشرفته لق شدن دندان ایجاد شود. به همین علت، هدف جرمگیری فقط زیباتر کردن ظاهر دندانها نیست.
از بین بردن جرم دندان چگونه انجام میشود؟
برای از بین بردن جرم دندان، دندانپزشک یا متخصص بهداشت دهان رسوبات سخت را با ابزارهای مناسب از سطح دندان و در صورت نیاز از نواحی زیر لثه برمیدارد. این فرایند را معمولاً جرمگیری یا scaling مینامند. شرح کاملتر مراحل و کاربرد این درمان در صفحه مربوط به جرمگیری دندان آمده است. نوع درمان به مقدار جرم و وضعیت لثه بستگی دارد؛ فردی که تنها رسوب سطحی دارد با بیماری که دچار پاکتهای عمیق پریودنتال شده، الزاماً به درمان یکسانی نیاز ندارد.
در بیماریهای پیشرفتهتر لثه ممکن است جرمگیری عمیق و صاف کردن سطح ریشه یا Scaling and Root Planing انجام شود. در این روش، رسوبات و پلاک موجود در زیر خط لثه پاک میشوند تا سطح ریشه برای کنترل التهاب مناسبتر شود. انجمن دندانپزشکی آمریکا این روش را یکی از درمانهای غیرجراحی بیماری پریودنتال معرفی میکند.
آیا میتوان جرم را در خانه تراشید؟
تلاش برای کندن جرم با سوزن، ابزار فلزی یا وسایل موسوم به جرمگیر خانگی توصیه نمیشود. بدون دید و مهارت کافی ممکن است لثه زخمی شود یا سطح دندان و ترمیمهای موجود آسیب ببینند. همچنین برداشتن بخش قابل مشاهده رسوب به معنای تمیز شدن نواحی زیر لثه نیست.
مسواک، نخ دندان و برس بیندندانی ابزار پیشگیری از جرم دندان هستند، نه جایگزین درمان رسوبی که قبلاً سخت شده است.
آیا جرمگیری مینای دندان را از بین میبرد؟
یکی از نگرانیهای رایج این است که پس از جرمگیری، دندانها متفاوت یا حتی حساستر احساس میشوند و فرد تصور میکند بخشی از مینای دندان برداشته شده است. در جرمگیری اصولی، هدف جدا کردن رسوبات چسبیده به سطح دندان است، نه تراشیدن مینای سالم.
گاهی جرم ضخیم بخشی از سطح دندان یا فاصله بین دندانها را پوشانده است. بعد از برداشتن آن، فضای طبیعی بین دندانها آشکارتر میشود و همین تغییر ممکن است به اشتباه «تراشیده شدن دندان» تلقی شود. حساسیت موقت نیز در برخی افراد، بهویژه در حضور تحلیل لثه یا سطوح ریشهای در معرض دید، ممکن است رخ دهد. جزئیات این نگرانی در مطلب آیا جرم گیری باعث از بین رفتن مینای دندان میشود؟ بهطور اختصاصی بررسی شده است.
چگونه از تشکیل دوباره جرم جلوگیری کنیم؟
هیچ جرمگیریای باعث نمیشود پلاک برای همیشه تشکیل نشود. پلاک بهطور مداوم روی دندانها شکل میگیرد؛ بنابراین نتیجه درمان زمانی ماندگارتر است که مراقبت از دندان و لثه در خانه ادامه پیدا کند.
برای کنترل پلاک، دندانها را دو بار در روز با خمیردندان حاوی فلوراید مسواک بزنید و فضای بین دندانها را هر روز با نخ دندان یا وسیله بیندندانی متناسب با شرایط دهان تمیز کنید. انجمن دندانپزشکی آمریکا تأکید میکند که مسواک بهتنهایی نمیتواند سطوح تنگ بین دو دندان را بهطور مؤثر تمیز کند.
مسواکزدن با فشار زیاد مزیتی ایجاد نمیکند. تمیز کردن منظم و دقیق خط لثه و فضای بین دندانها از فشار وارد کردن مهمتر است. همچنین اگر جرم بهسرعت برمیگردد، لثه مرتب خونریزی میکند یا بوی بد دهان پایدار است، بررسی دندانپزشکی میتواند مشخص کند آیا فقط جرم سطحی وجود دارد یا بیماری لثه نیز مطرح است.
بعد از جرمگیری چه مراقبتهایی لازم است؟
پس از جرمگیری معمولی، شرایط هر بیمار به وسعت درمان و وضعیت لثه بستگی دارد. در جرمگیری عمیق ممکن است برای مدت کوتاهی حساسیت دندان، ناراحتی یا حساس شدن لثه ایجاد شود. انجمن دندانپزشکی آمریکا اشاره میکند که پس از پاکسازی عمیق، حساسیت دندان در برخی بیماران میتواند موقتاً ادامه داشته باشد.
اینکه دقیقاً چند ساعت بعد از جرم گیری دندان غذا بخوریم؟ به نوع درمان، استفاده یا عدم استفاده از بیحسی و توصیه دندانپزشک بستگی دارد. بهخصوص تا زمانی که اثر بیحسی باقی مانده است، خوردن غذا ممکن است احتمال گاز گرفتن ناخواسته گونه یا زبان را افزایش دهد.
مرزی که مسواک دیگر از آن عبور نمیکند
مسواک مهمترین ابزار روزانه برای کنترل پلاک است، اما کارکرد آن یک مرز مشخص دارد. تا زمانی که رسوبات نرم هستند، رعایت صحیح بهداشت دهان میتواند مانع تجمع آنها شود؛ پس از معدنی و سخت شدن پلاک، پاک کردن جرم به درمان حرفهای نیاز دارد.
بنابراین پاسخ به سؤال جرم دندان چیست فقط یک تعریف ساده نیست: جرم نتیجه پلاکی است که فرصت سخت شدن پیدا کرده است. راه منطقی، تراشیدن آن در خانه یا مسواکزدن خشنتر نیست؛ بلکه حذف حرفهای جرم موجود و جلوگیری از تشکیل دوباره پلاک با مسواک صحیح، تمیز کردن فضای بین دندانها و مراقبت منظم از لثه است.